(według opisu Władysława K. Zielińskiego)
Obszerny plac, przytykający do ulic Krakowskie Przedmieście i Powiatowej, ze wszech stron otoczony pięknymi gmachami, stanowił w roku 1880 jedno z centralnych miejsc nowego miasta Lublina. Rozciągał się przed dawnym pałacem Radziwiłłowskim, a później gmachem Rządu Gubernialnego.
Nazwa i tradycja historyczna
Plac Litewski swoją nazwę otrzymał od pamiętnego sejmu z roku 1569, kiedy to licznie zgromadzeni Litwini zajęli tu obozowisko podczas obrad sejmowych. Od tego czasu teren zwano Litewskim.
Na placu tym, gdzie wznosiła się kolumna pamiątkowa, podpisano uchwałę unii polsko-litewskiej. Zygmunt August polecił wznieść tu pięknie rzeźbiony pomnik kamienny. Z czasem uległ on jednak zniszczeniu i rozsypał się w gruzy. Dlatego cesarz Aleksander I w roku 1825 kazał wznieść w tym samym miejscu nowy pomnik – żelazną kolumnę wysoką na 46 stóp. Na jego podstawie umieszczono płaskorzeźby i złote napisy: „Epoka pomnika 1569” i „Epoka odnowienia 1825”. Do wnętrza monumentu prowadziły drzwiczki. Pomnik wraz z kopcem otoczono ogrodem.
Fundacje bonifratrów i Marsowy Plac
W roku 1649 biskup Mikołaj Świrski, biskup Cytryński, kustosz gnieźniejski, wzniósł na placu, od strony ulicy Powiatowej, kościół i szpital wraz z klasztorem i osadził tam Bonifratrów. Zapisał też fundusz w wysokości 14 tysięcy złotych polskich na ich utrzymanie. Fundację potwierdził w 1652 roku biskup krakowski Piotr Gębicki w Borzęcinie.
Kościół i szpital kilkakrotnie niszczały podczas wojen, rabunków i pożarów. Kiedy fundusze wyczerpały się, w 1820 roku Bonifratrzy opuścili siedzibę. Zabudowania przejęli reformaci, lecz wkrótce także ich kościół i klasztor rozebrano. Istniejący cmentarz i ogród zamieniono na Plac Musztry, nazywany Marsowym.
Cerkiew prawosławna
W miejscu dawnego szpitala Bonifratrów władze carskie wzniosły dużą cerkiew prawosławną, według planu gubernialnego budowniczego p. Szamoty. Wnętrze świątyni zdobiły piękne obrazy malarza Kołszyna.
Pałac gubernatorski i dawne rezydencje
Tuż obok placu, za ogrodem, wznosił się gmach rządowy – dawniej pałac Radziwiłłów, w czasach Zygmunta I otoczony pięknym ogrodem. Zygmunt August wziął pałac w posagu wraz z Barbarą Radziwiłłówną.
W późniejszych wiekach pałac należał do książąt Sapiehów i Rzewuskich. W okresie rozbiorowym budowla niszczała, aż w końcu przejęło ją wojsko. W XIX wieku pałac kupili Szeptyccy, a następnie Finkowie, którzy odsprzedali go rządowi. W 1829 roku spłonął, lecz już w tym samym roku, według planu Konotkiewicza, został odbudowany i powiększony o boczne pawilony z wieżami.
Niedługo później, według projektu Henryka Marconiego, wzniesiono tu nowy gmach Rządu Gubernialnego, który stał się ozdobą miasta. Obok założono skwer z alejami i kasztanami.
Świątynie przy placu
W bezpośrednim otoczeniu Placu Litewskiego znajdowało się kilka świątyń:
- kościół ewangelicki, wzniesiony w 1785 roku dla lubelskiej gminy luterańskiej. Wewnątrz znajdowały się liczne pomniki i obraz przedstawiający Chrystusa na krzyżu w stylu niemieckim,
- kościół po Kapucynach, stojący naprzeciw pałacu gubernialnego,
Gmachy urzędowe
Na placu i w jego sąsiedztwie znajdowały się także:
- budynki Skarbu Królestwa Polskiego (od 1824 roku),
- Filia Banku Polskiego (od 1871 roku).
Obraz Placu Litewskiego w 1880 r.
Plac Litewski jawił się w oczach współczesnych jako przestrzeń monumentalna i pełna kontrastów. Był miejscem pamięci o unii polsko-litewskiej i Zygmuncie Auguście, świadkiem działalności bonifratrów i reformacji, a zarazem symbolem dominacji rosyjskiej – z cerkwią prawosławną i gmachem Rządu Gubernialnego.
Otoczony ogrodami, skwerami i kasztanowymi alejami, skupiał wokół siebie najważniejsze instytucje administracyjne, wojskowe i religijne miasta. Dla mieszkańców Lublina był zarówno sercem politycznym, jak i miejscem codziennych spacerów i zgromadzeń.
Poniżej rekonstrukcja cyfrowa AI, ryciny z Kłosów zrobionej na podstawie fotografii W. Chicińskiej z 1874 roku.
Źródło:
Kłosy : czasopismo illustrowane, tygodniowe 1880, t. 31, nr 783 (1 lipca) + dod.
Dodaj komentarz