Wspomnienie z bitwy pod Jastkowem

Bitwa pod Jastkowem (31 lipca – 3 sierpnia 1915 r.) była jednym z epizodów walk Legionów Polskich w czasie I wojny światowej na Lubelszczyźnie. Oddziały I Brygady dowodzone przez porucznika Juliusza Ostoi-Zagórskiego starły się z wojskami rosyjskimi, próbując przełamać ich pozycje pod Lublinem. Choć starcie nie przyniosło jednoznacznego rozstrzygnięcia strategicznego, stało się symbolem ofiary młodych legionistów – często uczniów, harcerzy i studentów – którzy porzucali naukę, by walczyć o niepodległość. Poniższy tekst to jedno z takich wspomnień – osobista, przejmująca relacja Józefa Nazarewicza o młodych ochotnikach, uczniach Szkoły Lubelskiej, którzy oddali życie pod Jastkowem.

Ku uczczeniu nieodżałowanej ś. p. poległych bohatersko kolegów i towarzyszy broni, legionistów I Bryg. Stefana Góry, kpr. Stanisława Frejta i por. Longina Gładyszewskiego, wychowanków „Szkoły Lubelskiej” w Lublinie, garść tych wspomnień w dniu święta poległych poświęcam.

Żegnaj Stefanie! Bywaj Józiu! I poszedł. Poszedł pierwszy z Lublina. Pierwszy sztubak ze „Szkoły Lubelskiej” – legionista.

Zamknął książkę na ławie szkolnej, chwycił karabin do ręki – i poszedł na zew ukochanego Wodza bić się za Polskę.

We snach marzył o maciejówce i karabinie, we snach już walczył z bagnetem w ręku, a w szkole – na lekcjach – między wierszami w książce – okopy budował…

Tyle zapału, tyle miłości i poświęcenia dla dobrej sprawy zwarło się w tym młodem sercu, że przecież musiał wreszcie – uciec ze szkoły – bo tam Strzelcy idą naprzeciw – bo tam biją się już za Polskę, a prowadzi ich Kochany Wódz – Komendant Józef Piłsudski.

Musiał chyłkiem przed moskalami uchodzić, jak ten zbrodniarz ścigany prawem, krył się przed sołdackim szynlem…

W pelerynie sztubackiej, o głodzie i chłodzie przekradał się nocami przez teren, jeszcze zajęty przez moskali.

Krzepił się wiarą, że dojdzie, że wreszcie może mu los użyczy tego szczęścia, że stanie przed Komendantem i zamelduje się do Jego szeregów – Strzelców Konnych.

I dopiął swego. Przedarł się przez linię okopów na „tamtą stronę”, a tam – był już u swoich. Dostał karabin – Mannlicher, siwą maciejówkę z orzełkiem, plecak – no i już żołnierz – strzelec…

Legionista I Brygady 1 p. p. 3 komp. Stefan Góra, melduje się posłusznie do szeregu. Ileż to razy, będąc jeszcze sztubakiem, gdy czytał Struga, zrywał się i krzyczał: „Nie wytrzymam – pójdę bić się, gdyż przyszedł już na mnie czas”. Albo też kiedy indziej, podczas nocnego wspólnego wkuwania się przed egzaminami zasnął, wreszcie zrywa się i krzyczy: „Idę już Komendancie – puśćcie mnie, ja muszę iść”. I poszedł.

Walczył jak stary żołnierz, rwał się do ognia, do nieprzyjaciela, byleby mógł dotrzeć go, byleby mógł pomścić choć w części krzywdy wyrządzone Polsce, w jego myślach budzącej się już do życia.

Na froncie nie dbał o siebie, zawsze w pierwszym szeregu, szedł śmiało i z dumą z bagnetem w ręku.

I tak go spotkałem w dniu 18 lipca 1915 roku za Wyżnianką. Ileż uciechy. Łzy radości zamieniły wreszcie serdeczny uścisk koleżeński – nie na długo, bo kompania nie czeka, a dziś jeszcze mówi: „idziemy do ataku”. I łyk rumu z manierki i bywaj Józiu – spotkamy się w Lublinie.

Długo patrzyłem jeszcze na Stefana, dopędzającego swą kompanię, aż wreszcie znikł mi z oczu… Czyż przypuszczałem, że widzę go po raz ostatni…

Walczył jeszcze niecałe dwa tygodnie. Wreszcie – oddał dla Polski wszystko, bo oddał swe młode życie.

Tu pod Jastkowem w dniu 31 lipca 1915 roku, wraża kula wytrąciła mu karabin z ręki. Pierwszy z wychowanków „Szkoły Lubelskiej” został legionistą i pierwszy od innych wypełnił do dna swój obowiązek – poległ śmiercią bohaterską na polu chwały.

A za nim – inni kładli swe głowy; więc Stach Frejt – wzór skauta w szkole, powiak zajęty w pracy, czy to nad książką w szkole, czy z karabinem w ręku w polu – ten sam – zajęty i uśmiechnięty. Dużej od niego chwalił imię Polski, dłużej karabin nosił na ramieniu i równie zawsze do walki wciąż gotów. Przeszedł nietknięty kampanię wołyńską, a nawet kapralem mianowany.

Bił się chłop dzielnie, lecz cóż – tacy giną. Odszedł i Stasio na wieczny spoczynek… Tam na Wołyniu spoczywa nasz kapral, przebity w piersi bagnetem…

A Longin – świetlana postać młodzieży, chluba kolegów, serce anioła, pierwszy na ławie – matura wzorowa. I z tą maturą – aż szkoda – wyruszył w pole. Więcej też i w polu przodował innym. Przetrwał Wołyńską kampanię w ogniu. Powrócił z frontu nietknięty do koszar. Na rozkaz Wodza, składa broń wrogiowi – nie chcąc przysięgać pruskiemu orężowi, idzie do obozu.

Szczypiorno, Łomża, głodówka w obozie – wszystko przetrzymał, wytrwał do końca. Pamiętał rozkaz w Szczypiornie Komendanta, że broń do ręki przyjdzie po raz drugi chwycić, ujął karabin i znów walczy z wrogiem – wypędza Niemców i bije Moskali.

Lecz już nie leguna, a Rzeczypospolitej Polskiej żołnierz, stary już żołnierz, jak mówił Komendant, pradziadek tamtego młodego leguna. Nawet już ojciec Wojsk Polskich się bije…

Porucznik Longin kompanię prowadzi, wsławia imię Polski i wreszcie… jak tamci i on również ginie… Cichy na Litwie w piaskach grób się wznosi, z dala od swoich na rubieżach Polski – to Longin, nasz primus tam leży…

Dzisiaj – koledzy już nie ma Was z nami…
Więc w dniu tym modły ślemy swe do Boga,
Lecz przez krew Waszą i czyn pełen chwały
Łączymy się myślą… jak smutno, że sami…
Więc śpijcie drodzy towarzysze broni,
Ta ziemia niech Was jak dzieci przytuli,
Niechaj i Wam Polska już żywa i wielka
Myśl Waszą pieści, cieszy i zdobi…

Lista poległych legionistów pod Jastkowem

(według wykazu Archiwum Wojskowego)

1. Lewandowski Hieronim – szer., 4 p.p., I komp., 1 VIII – wspólny grób
2. Sznajder Zygmunt – plut., 4 p.p., 2 komp., 31 VII
3. Bereski Roman – 31 VII – wspólny grób
4. Dutkiewicz Wacław – 4 p.p., 1 komp., 2 VIII – wspólny grób
5. Dobrowolski Wacław – szer., 1 komp., 2 VIII – wspólny grób
6. Maryndziak Otto – szer., 4 p.p., 31 VII
7. Zabielski Aleksander – szer., 4 p.p., 31 VII – poch. wzdłuż szosy lubelskiej, przy lasku p. Budnego (wspólny grób)
8. Zborzeński Kazimierz – szer., 4 p.p., 2 komp., 31 VII – wspólny grób (szosa lubelska – lasek Budnego)
9. Palkay Władysław – szer., poległ pod Jastkowem
10. Papko Józef – szer., pochowany w Dąbrowicy
11. Czader Roman – szer., 4 p.p., 2 komp., 1 VIII – wspólny grób w Dąbrowicy
12. Barak Jan – szer., 4 p.p., 3 komp. – wspólny grób
13. Kamieński Karol – 31 VII – wspólny grób
14. Waśniewski Jan Kazimierz – kpr., 4 p.p., 4 komp., 31 VII – wspólny grób
15. Magierowski Jan – szer., 4 p.p., 12 komp., 1 VIII – wspólny grób (między laskiem a dworem p. Budnego)
16. Alferman Leon – szer., 4 p.p., 2 VIII
17. Kotelski Tadeusz – plut., 4 p.p., 11 komp.
18. Orzechowski Kornel – szer., 4 p.p., 6 komp., 1 VIII – wspólny grób koło domu p. M. Chmielowskiej
19. Heil Wilhelm – szer., 4 p.p., 2 komp., 3 VIII – wspólny grób (Dąbrowica)
20. Zając Ludwik – szer., 4 p.p., 7 komp., 2 VIII – wspólny grób (Dąbrowica)
21. Bauer Stanisław – st. żołn., 1 p.p.
22. Neuman Berek – szer., 4 p.p., 1 VIII – wspólny grób (ogród St. Wójcika)
23. Maksymowicz Roman – ppor., 5 p.p.
24. Klepacki Kazimierz – szer., 1 p.p., 8 VII
25. Bernacikowski Aleksander – ofic., 1 p.p., 1 komp. – poch. w Kolonii Płowoskowskiej (500 m od domu St. Wójcika)
26. Czaderski Stanisław – sierż., 1 p.p., 31 VII – poch. w ogrodzie St. Wójcika
27. Latało Józef – szer., 1 p.p., 4 komp., 1 VIII
28. Roliński Janusz – chor., 4 p.p., 5 komp., 31 VII – osobny grób w lasku p. Budnego
29. Gołębiowski – sierż., 1 p.p., 1 komp., 8 VII – poch. w Kolonii Dąbrowieckiej
30. Kuźniarski Rudolf – szer., 4 p.p., 12 komp. – poległ w lasku p. Budnego
31. Kowalik Stanisław – szer., 1 p.p., 4 komp., 1 VIII
32. Wojtecki Marian – kpr., 4 p.p., 4 komp., 31 VII – osobny grób
33. Kubelsdorf Jerzy – szer., 4 p.p., 3 komp., 31 VII
34. Majkut Stefan – 4 p.p., 10 komp., 1 VIII
35. Almazi István / Stefan Gywla – szer., 4 p.p., 9 komp. – poch. w lasku p. Budnego
36. Baran Jan – szer., 4 p.p., 13 komp., 3 VIII
37. Komasa Józef – 4 p.p., 12 komp., 1 VIII
38. Komornicki Stanisław – szer., 4 p.p., 1 komp., 1 VIII
39. Otto Roman – chor., 4 p.p., ciężko ranny, zm. 5 VIII w szpitalu w Niedrzwicy Dużej
40. Tutaj Władysław – szer., 4 p.p., 7 komp., 31 VII – wspólny grób
41. Warchałowski Kazimierz – szer., 4 p.p., 7 komp., 3 VIII
42. Osiński Zygmunt – ppor., 4 p.p., 31 VII
43. Zieliński Jan – ppor., 4 p.p., 7 komp., 2 VIII
44. Białowąs Władysław – szer., 4 p.p., 31 VII
45. Biegun Józef – kapr., 4 p.p., 5 komp., 31 VII
46. Blaschek Frygyes (Fryderyk) – plut., 4 p.p., 9 komp., zm. 4 VIII (Niedrzwica Duża)
47. Chrobak Robert – szer., 4 p.p., 7 komp., ranny 1 VIII, zm. 5 VIII
48. Drżał Jan Ignacy – szer., 4 p.p., 5 komp., 31 VII
49. Duda Stanisław – szer., 4 p.p., 9 komp., 1 VIII – wspólny grób (lasek Budnego)
50. Dziuk Ignacy – szer., 4 p.p., 4 komp., 31 VII
51. Fitla Franciszek – sierż., 4 p.p., 31 VII
52. Moszkowicz Dawid – szer., poch. w osobnym grobie (Kolonia Proszowska, ogród Wójcika)
53. Gajer Józef – kapr., 4 p.p., 1 komp., 31 VII
54. Gnębiciel Eugenjusz – 4 p.p., 3 komp., 2 VIII
55. Górniak Władysław – szer., 4 p.p., 3 komp., ranny 31 VII, zm. 9 VIII (Kolno)
56. Haiżak Kazimierz – szer., 4 p.p.
57. Hui Jan – st. żołn., 4 p.p., ranny, zm. 5 VIII w Lublinie
58. Iwaniuk Michał – szer., 4 p.p., 2 VIII – wspólny grób
59. Jakubowicz Jakób – kapr., 4 p.p., 7 komp., 31 VII
60. Jamróg Stefan – ppor., ranny 31 VII, zm. 5 VIII w Lublinie
61. Kaczanowski Marian – szer., ranny 31 VII, zm. 10 VIII
62. Kamiński Karol – szer., 4 p.p., 4 komp., 31 VII – wspólny grób
63. Kolman Józef – plut., 4 p.p., 6 komp., 2 VIII – osobny grób
64. Kościszewski Stanisław – plut., 4 p.p., 3 komp., 31 VII
65. Kozerski Mieczysław – szer., 4 p.p., 1 komp., ranny 1 VIII, zm. 9 VIII (Rzeszów)
66. Kujawski Stanisław – szer., 4 p.p., 3 komp., 31 VII
67. Kuźniarski Stanisław – kapr., 4 p.p., 5 komp., 31 VII
68. Laskowski Stanisław – st. żołn., 4 p.p., 3 komp., 31 VII
69. Luchowiec Jan – plut., 4 p.p., 9 komp., ranny, zm. 2 VIII
70. Meisel Kazimierz – szer., 4 p.p., 6 komp., 1 VIII
71. Miastkiewicz Władysław – szer., 4 p.p., 7 komp., 31 VII
72. Michałkiewicz Karol – szer., 4 p.p., 5 komp., zm. 3 VIII (Dąbrowica)
73. Michałek Stanisław – szer., 4 p.p., 2 komp., 1 VIII
74. Migała Stanisław – szer., 4 p.p., 1 komp., 31 VII – wspólny grób
75. Neymayer Adam – szer., 4 p.p., 7 komp., 1 VIII
76. Pączek Stanisław – szer., 4 p.p., 1 komp., 1 VIII
77. Pawłowski Franciszek – szer., 4 p.p., 1 komp., 1 VIII – wspólny grób
78. Pluciński Stefan – szer., 4 p.p., 1 komp., 31 VII – poch. przy okopach (lasek Budnego)
79. Połutyński Józef – plut., 4 p.p., 1 komp., 31 VII
80. Pułanik Stanisław – kapr., 4 p.p., 1 komp., 31 VII – poch. w Motyczu
81. Rachwał Wawrzyniec – sanit., 4 p.p., 3 komp., 1 VIII
82. Ries Jakób – szer., 4 p.p., 10 komp., zm. 5 VIII
83. Skupień Józef – szer., 4 p.p., 31 VII
84. Smołucha Józef – szer., 4 p.p., 7 komp., 1 VIII
85. Stachniewicz – szer., 4 p.p., 3 komp., 1 VIII
86. Taczanowski Andrzej – kapr., 4 p.p.
87. Tarkowski Kazimierz – szer., 4 p.p., 3 komp., 2 VIII
88. Traczkowski Paweł – szer., 4 p.p., 6 komp., 2 VIII – wspólny grób
89. Turek Stanisław – szer., 4 p.p., 1 VIII
90. Wityk Kazimierz – szer., 4 p.p., 31 VII
91. Zagórski Adam – szer., 4 p.p., zm. z ran 2 IX (Kraków)
92. Zięborek Piotr – szer., 4 p.p., 7 komp., 2 VIII
93. Lelitowski Jan – szer., 5 p.p., 4 komp., poch. 6 VIII (droga Bratnik–Kamionka)
94. Smolka Tadeusz – 5 p.p., poch. 7 VIII
95. Sokół Stanisław – 5 p.p., 2 komp., poch. 7 VIII
96. Góra Stefan – 1 p.p., 3 komp., ranny 31 VII, zm. 15 VIII (Bielsko)
97. Sarnowski Wacław – 1 p.p., 1 komp., 1 VIII – Kolonia Dąbrowiecka
98. Syrowski Adam – 5 p.p., 2 komp., ranny 3 VIII, zm. 4 VIII (Majdan Kraśnicki)
99. Cząstka Franciszek – 1 p.p.
100. Buryan Kazimierz – 1 Bryg., 2 p.p.
101. Stachurski Józef – 1 Bryg., 1 p.p., poległ pod Jastkowem
102. Todt Józef – 4 p.p., 12 komp., 1 VIII

Źródło:

Ziemia Lubelska 1929, R. 25, nr 299

Zdjęcie – @WBP BC